domenica 29 aprile 2012

Cantone pro sa morte de unu soldadu iscimpru, Dae Frantziscu Masala


Cantone pro sa morte de unu soldadu iscimpru


Dalla raccolta “Poesias in duas limbas – Poesie bilingui”, Scheiwiller, Milano (2° ed. 1993, 3° ed. ‎‎2006 per i tipi de Il Maestrale di Nuoro).‎





Goi si ch’est mortu su soldadu
Micheli Girasole,
fentomadu Sciarlò,
fraigamuru de Arasolè,
richiamadu in aisettu de cungedu,
fizu ùnicu
de una mama viuda de gherra:
brincheit subra una mina,
currende fattu a una lìttera
bolada dae su entu
foras dae sa trincea,
addae, in terra de Russia.
Pro cussu si ch’est mortu
Sciarlò, soldadu iscimpru,
currende fattu a sa lìttera
de sa promissa isposa, Rosa Fae,
samunadora de Arasolè.
Che tanchemus su colzu de Sciarlò
intro una cascia ’e mortu
de linna ’e coltialvu,
in manos li ponzemus sa lìttera
de sa promissa isposa, Rosa Fae.
Lu giutemus a palas,
sutta una fritta temporada ’e nie,
a su campusantu de gherra,
in mesu a sas àrvures biancas.
Fatemus una fossa
a sos pês de un’àrvure bianca.
Su Generale, drittu che unu fusu,
faeddeit, subra sa losa de Sciarlò,
de Deus, de sa Patria e de sa Gloria.
Ma nois, sos cumpagnos de Sciarlò,
sos richiamados de Arasolè,
sette laribiancos,
fimus addae, addae.
Dae chelos de trumentu
de una terra de nie,
sos nostros pensamentos,
che rùndines in passera,
a bolu a chelos giaros
de un’ìsula de lughe,
làcanas de s’ammentu:
sas tancas de iscrareu,
sas matas de murdegu,
sos cunzados de férula,
sas figuìndias rujas,
sos suelzos de sàmbene,
sas arzolas de trigu,
sas àmas de arveghes,
sos meriagos de sole,
fiamaridas de fiores,
camineras de prata
gàrrigas de lentore.
Che falemus sa càscia de Sciarlò
intro sa fossa
a sos pês de s’àrvure bianca,
e segundu sos usos,
onzunu che betteit
una manu de terra
subra sa càscia, fintz’a la cobèrrere.
In sa luzana niedda de sa losa
su biancu coltialvu
pariat una candela ’e chera:
e sa nie falaiat,
pàsida e piedosa,
subra su coro frimmu de Sciarlò,
fraigamuru de Arasolè,
soldadu iscimpru,
fizu ùnicu
de una mama viuda de gherra.


Versione italiana di Francesco Masala

BALLATA PER LA MORTE DI UN SOLDATO FESSO

Così morì il soldato
Girasole Michele,
noto Sciarlò,
muratore di Arasolè,
richiamato in attesa di congedo,
figlio unico
di madre vedova di guerra:
saltò su di una mina
mentre inseguiva una lettera
portatagli via dal vento
fuori dalla trincea,
là, in terra di Russia.
Per questo è morto Sciarlò,
soldato fesso,
correndo dietro alla lettera
della sua fidanzata, Rosa Fae,
lavandaia di Arasolè.
Chiudemmo il corpo di Sciarlò
dentro una piccola bara
di legno di betulla,
gli mettemmo fra le mani
la lettera della fidanzata Rosa.
Lo portammo a spalla,
in mezzo ad una tempesta di neve,
fino al cimitero di guerra,
nel boschetto di betulle.
Scavammo una fossa
ai piedi di una giovane betulla.
Il Generale, dritto come un fuso,
parlò, sopra la tomba di Sciarlò,
della Gloria, della Patria e di Dio.
Ma noi, i compagni di Sciarlò,
i richiamati di Arasolè,
quelli dalle labbra bianche,
eravamo lontani.
Dai cieli oscuri
di una terra di neve,
i nostri pensieri,
come uccelli in migrazione,
volarono a chiari cieli,
verso un’isola di luce,
luoghi della memoria:
le tanche di asfodeli,
i cespugli del cisto,
i campi di ferule,
i fichidindia rossi,
le querce sanguinanti,
le aie colme di grano,
le greggi delle pecore,
i meriggi di sole,
le fiammate di fiori,
i viottoli d’argento
coperti di rugiada.
Calammo la bara di Sciarlò
dentro la fossa
ai piedi della giovane betulla,
e secondo la tradizione,
ognuno di noi gettò
una mano di terra
sopra la bara, fino a ricoprirla.
Sul nero catafalco della terra
la giovane betulla
sembrava una candela di cera:
e la neve cadeva,
pietosa e lieve,
sopra il cuore fermo di Sciarlò,
muratore di Arasolè,
soldato fesso,
figlio unico
di madre vedova di guerra.

BALLATA PER ROSA - DI FRANCESCO MASALA


BALLATA PER ROSA, FIDANZATA DI GUERRA

Quella che vedete, gente,

dentro la chiesetta di Arasolè,
col cero acceso in mano,
è Rosa Fae, la fidanzata
del soldato Sciarlò, morto in guerra
venti anni fa.
Sciarlò, da vivo,
faceva il muratore,
bè… in verità… l’aiuto muratore,
perché era buono ma distratto.
Quando i muratori veri,
i ‘maestri di muro’,
dall’alto dell’impalcatura,
gridavano: «Sciarlò, calce!»,
lui portava cemento;
se gli gridavano:
«Sciarlò, cemento!»,
lui portava calce.
E cose così.
Non diventò mai ‘maestro di muro’,
ma gli volevamo tutti bene
perché era distratto ma buono.
Per questo è morto,
come un pidocchio,
saltando su di una mina,
là, in terra di Russia.
Son passati venti anni,
ma Rosa è ancora
la fidanzata di Sciarlò,
gallina muta e fedele.
Guardatela, guardatela, gente,
col cero acceso in mano,
secca, gialla, rognosa,
una zitella vedova.
Senza il minimo dubbio,
Rosa ha collocato
Sciarlò in Paradiso.
E, in cielo, secondo Rosa,
Sciarlò è diventato
un ‘maestro di muro’,
e ha costruito, in vent’anni,
per la palma adorata, la fedele
fidanzata Rosa,
una casa simile, molto simile
al Palazzo di Donna Filiana,
la ricca proprietaria di Arasolè,
con una grande stanza da letto,
rosa e azzurra,
e un grande letto matrimoniale,
con una grande coperta,
rosa e azzurra,
per la palma adorata, la fedele
fidanzata Rosa.
Da vent’anni, ogni notte,
la fidanzata Rosa
depone in una culla
il figlio di Sciarlò,
fatto di stracci,
da vent’anni, ogni notte,
con viso di pecora impazzita,
china sopra la culla,
bela una ninna-nanna.

Cantone pro Rosa, promissa isposa de gherra, dae Frantziscu Masala

canzoni contro la guerra


Cantone pro Rosa, promissa isposa de gherra


[1981]‎
Dalla raccolta “Poesias in duas limbas – Poesie bilingui”, Scheiwiller, Milano (2° ed. 1993, 3° ed. ‎‎2006 per i tipi de Il Maestrale di Nuoro).‎
La sezione che include questo "cantone" è intitolata "Cantones pro sos laribiancos", ossia "Ballate per quelli dalle labbra bianche". "Quelli dalle labbra bianche" è prima di tutto il titolo dell'opera prima di Masala, pubblicata nel 1962 da Feltrinelli, racconto dell'epopea della gente di Arasolè, piccola frazione del comune di Tonara, in provincia di Nuoro.
Le "labbra bianche" sono quelle dei morti di fame, dei morti di fatica, dei morti di guerra...
I "cantones" inclusi in quella sezione di "Poesias in duas limbas" sono dunque una trascrizione poetica di quel piccolo romanzo di esordio, quasi un' "Antologia di Spoon River" sarda.

Spedizione italiana in Russia, 1941-43. Prigionieri italiani dell'ARMIR, 1943
Spedizione italiana in Russia, 1941-43. Prigionieri italiani dell'ARMIR, 1943



Frantziscu Màsala a combattere sul fronte russo ci finì venticinquenne. Con lui altri 300.000 giovani, in gran parte convinti di andare a coprirsi di gloria, imboniti dalla retorica fascista. Ne morirono circa 115.000, dei quali 85.000 in poco meno di tre mesi, tra il dicembre 1942 e la primavera successiva, durante la seconda battaglia sul Don, lo sbando e la disastrosa ritirata che ne seguirono... 

"... Mette conto di dire che, la guerra, l'ho veramente fatta, sono stato decorato al valor militare, sono stato ferito in combattimento sul fronte russo, cioè, come comunemente si dice, ho versato il sangue per la patria. Ma mi è capitato ciò che già capitò a mio nonno, gambadilegno, che perdette la gamba destra nella Battaglia di Custoza, durante la Terza Guerra d'Indipendenza: anche la mia intrepida gamba destra si è beccata la sua eroica pallottola, russa, stavolta, là, fra il Dnieper e il Don. Voglio dire, insomma, che io e mio nonno, ambedue di nazionalità sarda, abbiamo fatto le guerre italiote: da leali sardi, s'intende, eroi buoni, in tempo di guerra, ma cattivi banditi, in tempo di pace: in guerra, nelle patrie trincee, in pace, nelle patrie galere... [Insomma] la guerra mi tolse, per così dire, dagli occhi, le bende di due retoriche ufficiali: da un lato, quella della "eroica piccola patria sarda" e, dall'altro lato, quella della "grande imperiale patria italiana." ‎
‎(Frantziscu Màsala, da “Il riso sardonico”, 1984)

Cussa, chi bois bidides, bona zente,
intro sa cheja de Arasolè,
cun sa candela in manu,
est Rosa Fae, sa promissa isposa
de Sciarlò, su soldadu, mortu in gherra
dae vint’annos.
Sciarlò, cando fit biu,
faghiat su fraigamuru,
bè… a la narrer franca… su dischente,
ca fit bonu ma iscimpru.
Cando sos fraigamuros
beros, mastros de muru,
dae subra su palcu, tzerriaian:
«Sciarlò, calchina!»,
issu attiat cimentu;
si li tzerriaian:
«Sciarlò, cimentu!»,
issu attiat calchina.
E àtteras cosas gai.
No diventeit mai «mastru de muru»,
ma totu cantos li cheriamus bene,
ca fit iscimpru ma bonu.
Pro cussu si ch’est mortu,
comente unu piogu,
brinchende subra una mina,
addae, in terra ’e Russia.
Sun passados vint’annos,
ma Rosa, fittiana,
est sa promissa isposa de Sciarlò,
pudda muda e fidele.
Miràdela, mirade, bona zente,
cun sa candela in manu,
sicca, groga, runzosa,
una bajana viuda.
Chena nisciunu dùbiu,
Rosa ch’at sistemadu
Sciarlò in Paradisu.
E, in chelu, segundu Rosa,
Sciarlò est diventadu
unu «mastru de muru»
e at fraigadu, in vint’annos, una domo
pro sa pramma dorada, sa fidele
promissa isposa Rosa,
una domo chepparis
a su Palatu ’e Donna Filiana,
sa ricca proprietària ’e Arasolè,
cun s’appusentu mannu,
ruju e biaittu,
e unu lettu mannu de isposos,
cun sa fressada manna,
ruja e biaitta,
pro sa pramma dorada, sa fidele
promissa isposa Rosa.
Dae vint’annos, donzi notte,
s’impromissa isposa Rosa
che ponet intro unu bàntzigu
su fizu de Sciarlò,
fattu de istratzos,
dae vint’annos, donzi notte,
cun sa cara ’e arveghe macca,
subra su bàntzigu cantat
bélidos de anninnia.

ARREGODUS DE SA GHERRA DE RUSSIA DE TZIU LICIU GARAU



TRATTO DA COMUNE DI USSARAMANNA


(...)Apu connotu duas guerras mundialis e in sa
segunda  m‟est  tocau a  donai  sa parti mia puru,
una bella passillada in Russia, durada casi un
annu e mesu, chene contai s‟inghitzu e s‟acabada.Seu partiu de bidda in su mesi de martzu de su
1940 e apustis s‟addestramentu a Verona apu
passau casi dus annus a Bolzano e Merano;
apustis torra a Bolzano e Verona. Su 10 de su
mesi de axrobas de su 1942 m‟ant fatu artziai in
d‟unu trenu, de cussus chi usant po carriai 
bestiamini, destinau a Millerovo chi s‟agatàt in 
Russia, acanta su Donec, unu frumini mannu, e 
de una citadi manna. Bellu logu po arai lori, totu 
paris cument‟e una mesa e totu arau a patata e a 
cixiniau, ma finiu su tempus bellu est arribau 
s‟ierru, ddu est cabau unu pagheddu „e frius, ni e 
ghiaciu, unu frius de ddui morri… No fadiat a 
abarrai in foras prus de una scutixedda, tocàt a 
s‟acorrai aìntru de domu po no si ghiaciai. M‟iant 
donau unu bellu incarrigu parou: “portaferiti” e 
“portalettighe”! Su repartu miu fiat unu spidali de
campu; si portant is sordaus ferius sgomberaus 
de primu linea, prima de ddus rimpatriai in 
Italia. Nd‟ap‟ai biu pòburus mali cumbinaus! 
M‟est capitau de depi fai una fossa po interrai una 
pariga de mortus chi iant agatau ancà fiaus nosu. 
Donnia tanti mi tocàt a fai unu turnu de guardia, 
ma po fortuna no duràt prus de unu cuartu de 
ora, po su motivu ca, mancai fessi beni bistiu, 
ddu fuit tropu frius. De s‟allogiu parriat chi fessit
una scola, de su ranciu no si podiaus chesciai, seu
siguru  ca atrus  staìant  meda peus de mei e de is cumpangius mius.
Po fintzas a sa fini, po torrai in Italia, sa fortuna
s‟at assìstiu: su comandanti nostu fiat stau
previdenti e iat pensau in tempus de fai provista
de nafta po su camion e aici, candu s‟ant donau
s‟ordini de rientrai, eus potziu fai unu bellu tretu
cun su mezzu militari fintzas in Romania e
apustis, s‟inc‟ant fatu artziai in d‟unu trenu e
s‟ind‟ant bitìu a Firenze. Certu ca mi stringiat su
coru pensendu a cussus pòburus de sa primu
linea chi funt dèpius torrai chen‟e mezzus, a pei
scrutzus, mali bistius e cun pagu pani puru.
Apustis de unu mesixeddu m‟ind‟ant mandau in
Sardinnia, a domu.

venerdì 27 aprile 2012

FUNTANAS TONARESAS de G.E. Canaliscu


Funtanas Tonaresas.

Tonara, fiera bidda muntagnina 

Parzida in tres istoricos foghiles 

Ue s'arzant che turres campaniles, 

Fruttadora ses de abba cristallina 


Chi bundat in cresuras et rocchiles. 

Sa Musa ch’has in sinu zenuina 

Cum versos de sa mente subrafina 

Sas venas nd'hat bantadu et funtaniles. 


Funtanas friscas de abbas disizosas 

In baddes et padentes murmuttande, 

Virtudes, bantos s'istana cantande 

Dae tempus antigu buttiosas; 


Et parent limbas mudas faeddande 

Cum amigas pintadas mariposas, 

Suspiros de bajanas et isposas 

Che puzones sididos ciulande. 


Tintinnos de sas artes faineras 

Melodias de armonicu istrumentu 

Chi mastros de balente antigu istentu, 

Faghent tinnire in domos et carreras. 


Cada die saludant sas aeras 

Discurrent cum muinas de su entu 

De penas, de premuras et turmentu, 

De bramas de zovanos et isperas. 


De minores, in vida primu anelu, 

De mamas caros ninnos de amore; 

Pispisos de piantas in fiore 

Cando bestit beranu birde velu. 


Zoghittant cum sa luna a su crarore 

De isteddos ch'ischentiddint in su chelu 

In s'artu firmamentu, a su rezelu, 

Cando incrarit sa notte de lugore. 


A s'istranzu, chi pasat ventureri,

Istraccu, affadigadu et sididu, 

Offerint de licores su cumbidu 

Cum sonos de ischiglias de ferreri; 


De turrones su gustu saboridu, 

De castanza arrostida in su braseri, 

De nughes et nunzolas in tazeri 

Chi sanant su disizu a su famidu. 


Ricchesas de sa fertile muntagna

Ch'istiddat riccas linfas naturales, 

Totùe, beneittas sanant males, 

A tristos coros nd’allirgant s'intragna; 


Die et notte, cun rios et canales 

Alimentant s'assura 'e sa campagna 

Dd’abacant, cando suffrit, sa siccagna; 

Sustentant piantas, feras, animales. 


Mai drommint, in motu ma continu, 

Annos, vidas de mundu ammentande, 

De pastores chi bizant, sonniande, 

Medint fruttu de massaios fainu. 


Su passu in mes'e pedras traessande 

Ponent fatu a prim'eternu destinu; 

Fuinde ch'a s'omine, su caminu 

Che finint tristu, in su mare zessande. 


Ogos lughentes sunt friscas funtanas, 

Canzones sardas tambene sestadas 

In chentu limbas de milli incontradas, 

Lambrigas durches de terras nostranas; 


Cad'annu benint cum bantu festadas 

Et current versos de zentes lontanas, 

Riende laras in bezzas fentanas, 

Torrant in frore sas siccas annadas




02-03-2012 G.E. CANALISCU 
















TONARA VISTA DA GUIDO COSTA


GUIDO COSTA (Sassari 1871 - Cagliari 1951) Figlio dello scrittore sassarese Enrico Costa, trasferitosi a Cagliari ai primi del Novecento, fu insegnante di lingua e letteratura inglese, appassionato di fotografia e giornalista. Le sue immagini erano pubblicate regolarmente sulle Vie d’Italia e su Mediterranea. Nel gennaio 1923, scrive un lungo articolo sul National Geographic dal titolo "The Island of Sardinia", riccamente illustrato con immagini sue e dell’americano Clifton Adams.

​Il confine invisibile della longevità: cos’è davvero la Blue Zone sarda. Il caso Tonara e le terre di mezzo

Quando si parla di centenari e di elisir di lunga vita, l’immaginario collettivo corre subito alla Sardegna. Si pensa a una terra quasi mag...